Phi Khanh
H. Man - Những mùa trai trẻ ký thác mùa thơ
Nói đến thơ H.Man, người ta nghĩ ngay đến một chàng thi sĩ cũng không còn đủ trẻ để gọi là anh mà cũng không đủ già để gọi là … chú thơ! Đơn giản, người nghệ sĩ suốt quãng đời rong chơi, một chút phá phách và một chút tư lự, nhìn núi đồi, nhìn đồng quê, nhìn ngút ngàn tuổi hoa râm và cánh rừng trai trẻ đang mỗi lúc một xa dần cuối chân mây mà hốt nhiên bật thành lời, có thể âm vang đồng dao, có thể du dương, trữ tình Đường thi, có thể vài câu lục bát rất nhà quê, đượm hồn rơm khói rạ…
Chẳng phải vương đầy sân nắng
Mà thương lấy áo ai phơi
Chẳng phải đường quen bóng đổ
Mà em bước chậm qua đời
Xưa ta giấu tình trong lá
Lá bay nát dưới chân người
Từ bữa sân đời quạnh vắng
Đã nghe nhàu nhạt môi cười
Ai gánh mùa thu qua phố…
(Trích: Thì thầm hoa cúc – Mưa mùa bất chợt)
Dường như trong sinh quyển thơ hiện đại, cái bóng hồng vô căn vô cớ luôn là một dấu vết, vết thương băng ngang sinh mệnh thi sĩ. Và không nằm ngoài chiều kích này, thơ H.Man, có thể nói là dung lượng bóng hồng chiếm tỉ lệ khá lớn. Có thể thống kê một cách sơ bộ (rất chủ quan) như thế này: Thơ H.Man gồm các thành phần sau: 50% bóng hồng; 30% quê hương, đất nước; 10% cha mẹ; 5% bạn bè; 5% rong ruỗi.
Cái tỉ lệ khá lớn 50% của nữ nhi chiếm lĩnh thơ anh cũng cho ra mấy nhóm nhỏ của nó: 20% si tình không căn cớ; 20% yêu mà chẳng được yêu; 30% yêu những kỷ niệm xa xôi, ký ức; 10% yêu những bóng hồng lướt qua đời cái vèo, chẳng để dấu vết nào; 20% yêu những người đẹp lượn lờ quanh cuộc đời, cho chi nhận nấy, không cho cũng cứ… làm thơ!
Gái làng
khâu lại khăn san
sút chỉ từ mùa đông trước
Lá vườn
còn ngân ngấn nước
Chúm chím nụ hoa đương thì
Lúa đồng
mơn xanh với gió
Đã xanh hơi hám lực điền
Ngõ quê cành tre khỏng khảnh
Rập rình nhịp khua trống chiêng
Đuôi mắt con gái lúng liếng
Môi tham
con trai gọi tình
Đất trời ngà ngà men rượu
Thầm thì bên cửa:
Mùa xuân!
(Tháng Chạp – Mưa mùa bất chợt)
Khi anh đang cầm bút viết những câu thơ đượm mùi khói rạ, đượm hương gái quê này thì thế giới thơ Việt đang lồng lộng một trào lưu thơ mới có tên Hậu Hiện Đại – một trào lưu lấy tinh thần phản tư, tư duy triết học phân mảnh, ý hướng phản biện cá nhân và tôn trọng mọi giá trị hiện tồn trong cấu trúc ngược chiều thông qua đào sâu phản biện… làm kim chỉ nam. Một phong trào vừa được hình thành, chưa ổn định, xuất hiện khá nhiều dấu hiệu nhưng chưa cho thấy một hiện tượng rõ nét trong thi ca. Trong hoàn cảnh tranh tối tranh sáng của chủ nghĩa Hậu Hiện Đại, đương nhiên, khuyết điểm của nó không ít bởi những lối viết vừa giễu nhại vừa triết lý sống sượng. Nhưng đồng thời, trào lưu này cũng cho ra đời nhiều nhà thơ, nhiều cây bút định hình ngay tức khắc bằng lối viết mới lạ, cách đặt vấn đề về thế giới hết sức sinh động cũng như hệ thẩm mỹ tương đối tươi nhuận của họ… Sỡ dĩ tôi lại lấn sang vấn đề Hậu Hiện Đại vì giữa thơ H.Man và Hậu Hiện Đại có mối tương quan khá kỳ cục.
Không ít những cây bút Quảng Nam cùng thời với anh hoặc xuất hiện sau anh một thời gian ngắn đã "hoàn toàn” bước sang chủ nghĩa Hậu Hiện Đại, đổi hơi thơ, giọng thơ, bứt phá… Nhưng trên thực tế, họ vẫn chưa thoát được cái cũ, một kiểu "bình mới rượu cũ” xuất hiện nhan nhản trong thơ. Và ốt dột hơn nữa là những tuyên xưng nhân danh chủ nghĩa Hậu Hiện Đại, nhân danh cái mới rất ư sống sượng mà họ đã vấp phải.
H.Man đã chọn một tư thế riêng trong sáng tạo, anh hoàn toàn không dính dự gì đến trào lưu Hậu Hiện Đại trong phong cách sáng tác, theo dõi suốt quá trình sáng tác của anh thông qua các ấn bản tác phẩm và những bài rời đăng trên các báo, các tạp chí, có thể nói rằng anh đứng trụ như bàn thạch trong hệ thẩm mỹ Hiện Đại, không có dấu vết Hậu Hiện Đại trong thơ H.Man. Đây cũng là điểm khá đặc biệt trong sáng tác của H.Man.
Ai xui ta với bậu héo hon lòng
ai xui nên câu hát buồn mênh mang
mà da diết hàng cau cao trước ngõ
tình như mo thương bẹ quắt queo…
Ai xui ta về
cho lỡ một mùa trăng
ngày mưa tới để buồn lên sông nước
Mỏi nhịp chèo khua
Ngày xuôi tháng ngược
Vá mộng sông hồ
buồn ơi! lênh đênh
Đã bao lần cố dặn lòng quên
điệu hát ru cứ xoắn vào da thịt
Thương ai bến sông bờ lỡ
(Thương em từ thưở mẹ về với cha)
Ai xui ta về
cho bậu gặp ta
Thương vạt áo lấm lem ngày đồng sâu ngập úng
Không tơ mối
chiều đất quê vàng ủng
Cứ ngùi ngùi câu hát nhớ thương ai…
(Tình ta với bậu – Mưa mùa bất chợt)
Những khúc lý lơi, hơi thở đồng dao, làn hương mùa màng và cảm thức tro tàn trên từng bước chân ngùi ngùi trở về cát bụi của người nghệ sĩ đã đi vào thơ một cách nhẹ nhàng, không gân guốc. Nhưng lại hàm chứa một nội thể bất an của một loại tâm hồn chẳng bao giờ được bình yên trước ba đào chữ nghĩa, ba đào thân phận và trắc ẩn tình người, tình đất.
Thử đặt ngược vấn đề bằng một câu hỏi: Liệu thái độ không dính dự gì đến Hậu Hiện Đại có phải là một tâm thế khác của Hậu Hiện Đại?
Khó, có thể nói rằng rất khó để trả lời trọn vẹn câu hỏi này. Nhưng trong chủ trương của trào lưu Hậu Hiện Đại, ngoài ý nghĩa giải trừ trung tâm, giải trừ đại tự sự, phản tư và phân mảnh… Còn có cả chủ trương chứng minh ngược. Nghĩa là, một người nghệ sĩ sáng tác, anh có thể chọn bất cứ phương tiện sáng tác nào (ở đây được hiểu là thủ pháp) để tạo tác tác phẩm. Vấn đề chính yếu là anh tạo ra một hiệu ứng phân mảnh nào đó để độc giả nhận chân được giá trị hiện tại của tác phẩm và tạo ra mối liên hệ của tác phẩm với nhịp sống đương đại.
Xét về cách đặt vấn đề, cách yêu (thông qua thơ), cách sống (của thơ) và cách bố trí chuỗi tác phẩm của H.Man, có thể nói rằng anh là một "nhà Hậu Hiện Đại thực hành”. Một nhà Hậu Hiện đại đang dùng phương pháp rất cũ để chứng minh cho một tâm thế yêu đương, sống và sáng tạo hoàn toàn mới thông qua con đường thi ca.
Xin mở ngoặc: Tôi sẽ chứng minh điều này trong bài viết sắp tới: Trào lưu Hậu Hiện Đại ở Quảng Nam và những thành tựu.
Qua sông
có ai giấu trong sóng những tiếng thở dài
có ai giấu trong nắng một chút tàn phai
mà nghe lòng mình thổn thức
Gió
Hay tiếng buồn vọng âm?
Qua sông
khóm lục bình nổi trôi
thương em tình yêu chợt tím
Long đong
Này!
một đời tôi
Bãi cát vàng tâm sự ngổn ngang
làm quạnh vắng đôi bờ lau lách
Em về mắt buồn khơi mạch
Lặng thầm
liều liệu phấn son
Qua sông
tiếng ai hát từ xa xăm
rỡ ràng câu nhân nghĩa
(… người xa người tội lắm người ơi…)
Qua sông
chẳng là chim sáo
Mà sao đau xót phận đời…?
(Chuyện một người qua sông – Mưa mùa bất chợt)
Có thể nói, thơ, trong một ý nghĩa nào đó, vấn đề trào lưu, thủ pháp, phương pháp lập ngôn, tư tưởng, triết thuyết, nội hàm… là rất quan trọng nhưng cũng không là gì cả. Vì xét cho cùng, thơ là hơi thở được cất lên từ linh hồn của thi sĩ. Trong đó, tất cả mọi phức cảm về sự sống cũng như cái chết được chưng cất trên chữ nghĩa. Chính những phức cảm lẩn bóng trong chữ nghĩa tự thân nó tạo nên một lực hút và tạo riêng cho nó một hệ quy chiếu mà ở đó độc giả và nhà phê bình có thể men theo dấu vết của nó để một lần nữa tái sinh nó bằng mô hình phân tích của mình.
Dù sao chăng nữa thì những tiếng nói trong thơ H.Man là những tiếng lòng, những tiếng lòng bật lên như một cơn "mưa mùa bất chợt”, đến rồi đi, đi rồi đến, trong cái thể điệu chập chùng thi ca và ngập ngừng đời sống riêng chung của thân phận làm người.
